Wprowadzenie

Szeptunki (biał. шаптухі, нашаптухі) to kobiety praktykujące ludowe formy lecznictwa i magii ochronnej, charakterystyczne dla Polesia – regionu obejmującego południową Białoruś, część Ukrainy oraz pogranicze polsko-litewskie. Ich nazwa pochodzi od praktyki „szeptania” formuł modlitewnych i magicznych, zwykle w półgłosie, tak aby były słyszalne tylko przez osobę, której dotyczy obrzęd (Moszyński 1967).

Funkcje społeczne

Szeptunki były uważane za osoby obdarzone „darem” – zdolnością kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi i pośredniczenia między światem ludzi a światem duchów. Do ich głównych zadań należało:

• leczenie chorób uważanych za spowodowane przez uroki (porobienie, złe oko);

• ochrona plonów i zwierząt gospodarskich przed czarami;

• rytuały przejścia – związane z narodzinami, ślubem i śmiercią;

• praktyki apotropeiczne, mające zabezpieczać jednostkę i wspólnotę przed nieszczęściem.

Metody praktyk

Badania terenowe wskazują, że repertuar szeptunek stanowi synkretyczną mieszaninę chrześcijańskich modlitw i archaicznych formuł magicznych (Engelking 1991; Tokarew 1981):

• modlitwy prawosławne i katolickie – często fragmentarycznie zniekształcone;

• zaklęcia magiczne o charakterze rytmicznym, np. powtarzane trzykrotnie;

• użycie wody i ognia – święconej wody, popiołu, ognia z domowego paleniska;

• gesty rytualne – znak krzyża, spluwanie, dotyk dłonią, wiązanie nici;

• zastosowanie ziół i minerałów – pokrzywa, bylica, kamienie rzeczne.

Dziedziczenie i status

Tradycja szeptunek była zazwyczaj dziedziczona w linii żeńskiej, choć niektóre kobiety otrzymywały „dar” poprzez inicjację lub objawienie w czasie choroby. Społeczność traktowała je z respektem, ale też ambiwalentnie – łączono je zarówno z mądrością i pomocą, jak i z lękiem przed ich potencjalną mocą (Moszyński 1967).

Znaczenie kulturowe

Na Białoruskim Polesiu szeptunki do dziś pozostają częścią kultury lokalnej. W XXI wieku są obiektem zainteresowania etnologów i antropologów, którzy widzą w nich przykład żywego synkretyzmu religijnego – współistnienia elementów chrześcijaństwa i dawnych praktyk magicznych (Kisielowa 2003).

Bibliografia

Engelking, A. (1991). Magia ludowa i religijność na Polesiu. Warszawa: Instytut Etnologii PAN.

Kisielowa, T. (2003). „Szeptunki białoruskie – między tradycją a współczesnością.” Etnolingwistyka 15.

Moszyński, K. (1967). Kultura ludowa Słowian. Warszawa: PWN.

Tokarew, S. (1981). Religie ludów ZSRR. Warszawa: PIW.